Athari za Watanzania Kutunza Fedha Nyumbani kwa Uchumi wa Taifa

Dar es Salaam. Ripoti ya utafiti wa ujumuishi wa kifedha wa Finscope ya mwaka 2023 inaonyesha kuwa asilimia 47 ya Watanzania wanaoweka akiba zao kupitia njia zisizokuwa rasmi hutunza hela hizo ndani ya nyumba zao.

Wadau wa uchumi wanaeleza kuwa hali hii ina athari kubwa katika uchumi wa taifa, kwani huondoa kiasi kikubwa cha pesa kinachopaswa kuwa katika mzunguko, hali inayoweza kufanya nchi kushindwa kufanya makadirio sahihi juu ya ukuaji wake wa uchumi.

Hali hiyo pia inaweza kufanya nchi kuona uchumi wake haukui katika kiwango kinachotakiwa, jambo ambalo ni kinyume na kile kinachoendelea halisi.

Kutunza fedha nyumbani kumekuwa kukisababisha vilio kwa watu pindi inapotokea matatizo, ikiwemo majanga ya nyumba zao kuungua moto.

Matukio hayo yamewahi kuripotiwa kwa nyakati tofauti, huku wengine wakipoteza maisha wakati wakijaribu kurudia fedha zilizokuwa ndani ya nyumba moto unapotokea.

Januari mosi, 2025, moto ambao chanzo chake hakijajulikana uliteketeza vyumba vitatu vya wapangaji katika Mtaa wa Wailesi, Kata ya Soweto, Manispaa ya Moshi, mkoani Kilimanjaro, na kusababisha kaya tatu kukosa mahali pa kuishi baada ya moto huo kuteketeza samani na mali zote, ikiwemo fedha taslimu Sh3.4 milioni.

Septemba 17, 2015, nyumba iliyopo Mtaa wa Chama cha Biblia, Kitunda Relini, Wilaya ya Ilala, iliteketea kwa moto sambamba na kuunguza fedha taslimu Sh10 milioni zilizokuwamo ndani.

Si kuteketea kwa hela pekee, bali wakati mwingine kumefanya watu kupoteza maisha. Mfano wake ni mkazi wa Mtaa wa Mwasele, Kata ya Kambarage, mjini Shinyanga, Agness James (33), aliyefariki dunia baada ya kurudi ndani ya nyumba inayoungua kuchukua fedha zake.

Kwanini Watu Wanatunza Hela Ndani

Wataalamu wa uchumi wanaeleza kuwa watu wanakuwa na fedha mkononi wakiwa na nia tatu, ambazo ni kwa ajili ya matumizi ya siku kwa siku, kuchukua tahadhari kwa kuwa hawajui nini kitatokea, na uwekezaji.

Licha ya kuwa na nia nzuri wanapohifadhi fedha hizo ndani ya nyumba zao, wataalamu wanasema ni sawa na kuziondoa katika mzunguko rasmi, hasa wa uzalishaji.

"Unapotoa fedha kwenye mzunguko wa fedha ulio rasmi kama benki au mfumo wa kifedha, inakuwa ni upotevu, kwani kuna uwezekano mtu angeweza kukopeshwa kiasi hicho cha fedha, akafanya shughuli zake kama biashara, akalipa kodi na kuajiri watu, lakini anakosa hiyo nafasi," wanasema wataalamu.

Kinyume chake, kukaa kwa fedha nje ya mfumo kunafanya zisizalishe chochote, pia kunaifanya nchi kuwa katika mahesabu yasiyo sahihi kwani wakati mwingine huweza kuonekana imeshuka kiuchumi au uchumi hauko katika kiwango kinachotakiwa, kumbe ni kwa sababu hela nyingi iko nje ya mzunguko.

"Hali hii inaweza kufanya nchi kushindwa kufanya makisio sahihi kwa ajili ya maendeleo yake," wanaongeza.

Wataalamu wanasema fedha ni nyenzo muhimu katika nchi inayowezesha ubadilishanaji wa bidhaa (biashara), mikataba au fedha kwa fedha ili uchumi uweze kukua, hivyo ni muhimu iwe katika mfumo unaotambulika.

"Ingekuwa kama kila mtu angeweka hela ndani, benki zisingekuwepo. Si vizuri kutunza hela ndani, lakini tunafahamu kuwa asilimia kubwa ya Watanzania bado wanatunza fedha ndani," wanafafanua.

Wataalamu wanasisitiza kuwa kuweka fedha benki kuna maana kubwa katika kusisimua uchumi, ambapo mwenye fedha akiweka hela zake benki, basi asiyekuwa nazo atakwenda kukopa, atapeleka fedha hizo katika mradi, atajiri watu na kulipa kodi, huku benki ikipata faida.

Umuhimu wa Kurasimisha Shughuli za Kiuchumi

Wataalamu wa uchumi wanasema uchumi unapokwenda mbele, vitu lazima viwe rasmi, na jambo likiwa katika mifumo isiyo rasmi linakuwa changamoto.

"Mtu akifanya kitu katika mifumo rasmi si rahisi kuficha shughuli zake, lakini akifanya vitu na kupata fedha katika njia isiyokuwa sahihi lazima atajificha. Jambo hili linakwamisha mzunguko wa fedha," wanasema.

Wanasema ni wakati sasa umefika wa kurasimisha shughuli za kiuchumi ili kujua ni kwa kiwango gani zinafanyika na zitambulike, na kwa kufanya hivyo kutafanya mifumo ya malipo kuwa rahisi.

Wataalamu wanaeleza kuwa vitu vinaporasimishwa, inakuwa rahisi kujua kila kiwango cha fedha kinachoingia kinatoka wapi na kinaelekea wapi, huku wakisema malipo ya kidigitali yanaweza kusaidia kufanikisha jambo hilo.

Hata hivyo, wanakubali kuwa kuna baadhi ya maeneo ni ngumu kuwashawishi watu kuona kuwa kuweka fedha ndani si jambo zuri, kwani ndiyo kitu walichokizoea, hivyo wametaka suala hilo liangaliwe kwa kina.

"Labda ni waoga wa mfumo, lakini uchunguzi ufanyike ili kubaini nini chanzo kinachofanya watu wengi wakimbie kuweka fedha zao benki na kuona ndani ni sehemu salama," wanashauri wataalamu.