Mahakama Kuu Yatoa Uamuzi Desemba 18 Kuhusu Tume ya Uchunguzi wa Ghasia za Uchaguzi

Dar es Salaam – Mahakama Kuu, Masjala Ndogo Dar es Salaam, Desemba 18, 2025 itatoa uamuzi wa shauri la maombi ya kibali cha kupinga Tume ya Rais ya kuchunguza uvunjifu wa amani wakati na baada ya Uchaguzi Mkuu wa Oktoba 29.

Jaji Hussein Mtembwa amepanga tarehe hiyo baada ya kukamilisha usikilizwaji wa hoja za pande zote, Desemba 12, 2025.

Waombaji wamefungua shauri la maombi ya mapitio ya mahakama kupinga Tume hiyo.

Oktoba 29, makundi ya watu, wengi wao wakiwa vijana, waliingia barabarani katika majiji na miji nchini kwa kile walichokiita maandamano, yaliyosababisha vurugu, uharibifu wa miundombinu na mali za umma na binafsi, pamoja na vifo.

Kutokana na matukio hayo, Novemba 18, Rais Samia Suluhu Hassan aliunda Tume ya kuchunguza matukio hayo, inayoongozwa na Jaji Mkuu mstaafu Mohamed Chande, ambayo aliizindua Novemba 20.

Maombi ya Kupinga Tume

Hata hivyo, Novemba 27, wanaharakati na watetezi wa haki za binadamu, Rosemary Mwakitwange na mawakili Edward Heche na Deogratius Mahinyila, walifungua shauri la maombi dhidi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali (AG) na wenzake kupinga uteuzi huo.

Wajibu maombi wengine ni Jaji Mkuu mstaafu Chande (Mwenyekiti wa Tume) na wajumbe Jaji Mkuu mstaafu Profesa Ibrahim Juma, Katibu Mkuu Kiongozi mstaafu Balozi Ombeni Sefue, Radhia Msuya, Balozi Paul Meela na Mkuu wa Jeshi la Polisi (IGP) mstaafu Said Mwema.

Wengine ni Balozi David Kapya, Stergomena Tax (Waziri mstaafu wa Ulinzi na Jeshi la Kujenga Taifa) na Chama cha Wanasheria Tanganyika (TLS).

Usikilizwaji wa Mahakamani

Wakati wa usikilizwaji wa shauri hilo la maombi namba 30210 la mwaka 2025, Desemba 12, mawakili wa waombaji, Mpale Mpoki akishirikiana na Hekima Mwasipu, wameieleza mahakama kuwa wamekidhi vigezo vitatu vya kupewa kibali vilivyowekwa na sheria.

Jopo la mawakili wa Serikali lililoongozwa na Narindwa Sekimanga, akishirikiana na Mwandamizi Daniel Nyakia na Erigh Rumisha kwa niaba ya AG na Mwenyekiti na wajumbe wa Tume hiyo, wamepinga maombi.

Mjibu maombi wa 10 (TLS) kupitia wakili wake Ferdinand Makore ameunga mkono maombi hayo.

Mpoki ameieleza mahakama kuwa waombaji wamekidhi vigezo, akibainisha kuwa wameonyesha kuna hoja inayobishaniwa, shauri limefunguliwa ndani ya muda, na waombaji wana masilahi.

Amesema, kwa mujibu wa kiapo chao na kile kinzani, ni dhahiri kwamba kuna hoja inayobishaniwa, kwani waombaji wametoa madai na wajibu maombi wameyapinga wakitaka uthibitisho.

Hoja za Waombaji

Mpoki amedai kuwa maombi yanapaswa kufunguliwa ndani ya miezi sita tangu uamuzi unaopingwa ulipotokea. Uteuzi wa Tume ulitangazwa Novemba 20, na maombi yamewasilishwa mahakamani Novemba 27, 2025.

Kuhusu masilahi, amedai kupitia kiapo cha waombaji, wamesema ni wanajamii wadadisi wa mambo ya ghasia yaliyotokea wakati wa Uchaguzi Mkuu wa Oktoba 29.

Amedai pia kwamba wajibu maombi katika viapo vyao wanasema Tume imeundwa kwa masilahi ya umma.

"Kwa hiyo utaona kwamba vigezo vyote vitatu vya kustahili kupewa kibali tumevibainisha," ameeleza.

Mpoki ameirejesha mahakama katika Kanuni ya 7(6) ya Kanuni za Uendeshaji wa Mashauri ya Mapitio ya Mahakama, kuwa kibali kinapotolewa hutumika kama amri ya kusimamisha mwenendo wa utekelezaji wa uamuzi unaobishaniwa.

Amesema mahakama inapoona kuna hoja inayobishaniwa, kuendelea kuruhusu jambo hilo kutekelezwa kunalifanya shauri lisipate maana.

Majibu ya Serikali

Akijibu hoja hizo, Rumisha kwa niaba ya wajibu maombi wote isipokuwa TLS, amepinga madai ya waombaji akidai wameshindwa kuthibitisha kigezo cha kuwepo hoja inayobishaniwa.

Amesema kiapo cha waombaji kimejaa mawazo, maoni na mitazamo yao na hitimisho la madai yao, bila hoja za msingi.

"Kwenye msingi huo, ni rai yetu kwamba wameshindwa kubainisha hoja muhimu," amedai.

Kuhusu ombi la kusimamisha utekelezaji wa uamuzi wa kuundwa Tume, Rumisha amedai halijaungwa mkono kwenye kiapo cha waombaji, na kwamba penye masilahi ya umma, hayo hupewa kipaumbele badala ya masilahi ya mtu mmoja.

Msimamo wa TLS

Wakili Makore kwa niaba ya TLS ameunga mkono maombi hayo.

Kuhusu maombi ya kusimamisha utekelezaji wa Tume, Makore ameeleza kuwa Kanuni ya 7(5) ya Kanuni za Uendeshaji Mashauri ya Mapitio ya Mahakama inampa mahakama mamlaka ya kutoa amri hiyo katika hatua ya maombi ya kibali, kulingana na mazingira.

Mpoki, akijibu hoja za wajibu maombi, amesisitiza kuwa wamethibitisha kuwepo hoja inayobishaniwa, ikiwa ni pamoja na madai kuwa wajumbe wa Tume wana mgongano wa masilahi.

Amedai hakuna sheria inayosema kuwa mtu akitoa maoni kwamba kuna upendeleo basi asisikilizwe.

Madai ya Waombaji

Jaji Mtembwa baada ya kusikiliza hoja za pande zote ameahirisha shauri hilo hadi Desemba 18, 2025 kwa ajili ya uamuzi.

Katika shauri hilo lililofunguliwa chini ya hati ya dharura, waombaji wanaomba kibali cha kufungua shauri la maombi ya mapitio ya mahakama kuomba amri ya kufuta uteuzi wa Tume.

Pia wanaomba kusitishwa kwa uendeshaji wa uchunguzi hadi shauri watakalolifungua kupinga Tume litakaposikilizwa na kuamuliwa.

Kwa mujibu wa kiapo chao, waombaji wanadai kuwa wao kama raia wa Tanzania, wanatamani kufahamishwa na kupata ufafanuzi kamili kuhusu masuala yote yanayohusu ghasia zilizotokea wakati na baada ya uchaguzi wa Oktoba 29, kwani wana masilahi katika hilo.

Mambo hayo ni pamoja na ukamatwaji kiholela wa watu, kuwekwa kizuizini, ukatili, kutendewa mabaya, watu kupotea na miili ya watu waliouawa kwa kile kilichoitwa uvunjifu wa amani.

Pingamizi za Uhalali wa Tume

Hata hivyo, wanapinga uhalali wa Tume wakidai uundwaji na uteuzi wa wajumbe ulifanywa kwa nia ovu, kinyume cha kanuni ya haki asili ya mtu kutokuwa hakimu wa kesi yake mwenyewe.

"Mamlaka ya uteuzi ni Mwenyekiti wa Chama cha Mapinduzi, chama tawala kilichoshiriki na kushinda uchaguzi uliosababisha ghasia wakati na baada ya uchaguzi, kwa hivyo kina masilahi katika uchaguzi huo na Tume hiyo," wanadai waombaji.

Wanadai kuwa Mjumbe Tax ni mtuhumiwa kwa kuwa alikuwa Waziri wa Ulinzi na Jeshi la Kujenga Taifa wakati ghasia za uchaguzi zilipotokea, hivyo alihusika kwa namna moja au nyingine chini ya wizara yake.

Vilevile, wanadai majaji wakuu wastaafu hawawezi kuchunguza kwa haki vurugu hizo kwani baadhi ya mali zilizoharibiwa ni za mahakama waliyoiongoza.

Wanadai IGP mstaafu hawezi kumchunguza kwa haki, kwa kuwa IGP aliyepo sasa anaweza kuwa miongoni mwa watuhumiwa.

Pia, wanadai Amiri Jeshi Mkuu, ambaye ni mamlaka ya uteuzi wa Tume hiyo (Rais), katika tarehe tofauti alitoa maagizo kwa polisi na jeshi kujiandaa kwa ghasia za wakati na baada ya uchaguzi.

Hivyo, wanadai wajumbe hao hawawezi kuchunguza mamlaka ya uteuzi wao.